پرداخت‌های دیجیتال و فین‌تک: ایران (2026)
ایران یک نظام پرداخت داخلی متمرکز و تحت کنترل دولت را اداره می‌کند که در آن بانک مرکزی ایران (CBI) از طریق شاپرک به تقریباً ۱۲ ارائه‌دهنده خدمات پرداخت (PSP) مجوز می‌دهد و حداقل ۵۱٪ مالکیت بانک را الزامی می‌سازد. فین‌تک‌ها تنها به خدمات پرداخت محدود شده‌اند و هیچ مجوز مجزای مؤسسه پولی الکترونیکی (EMI) یا چارچوب بانکداری باز وجود ندارد. قابلیت تعامل‌پذیری بین‌المللی عملاً به دلیل قرار گرفتن در فهرست سیاه FATF و تحریم‌های آمریکا و اتحادیه اروپا قطع شده و این رژیم را به‌طور کامل به بازار داخلی محدود کرده است.
چارچوب اصلی
بانک مرکزی ایران (بانک مرکزی) از طریق مقررات سامانه‌های پرداخت و تسویه؛ شاپرک (شرکت شبکه الکترونیکی پرداخت کارت) به‌عنوان ناظر ارائه‌دهندگان خدمات پرداخت؛ قانون بانک‌های غیردولتی و مؤسسات اعتباری
نکات کلیدی
نظام صدور مجوز PSP
CBI تقریباً به ۱۲ ارائه‌دهنده خدمات پرداخت (PSP) مجوز می‌دهد تا از طریق شپاراک، سوئیچ پرداخت کارتی وابسته به CBI، در داخل کشور فعالیت کنند. مقررات ایجاب می‌کند که PSPها حداقل ۵۱٪ متعلق به بانک‌های دارای مجوز باشند، که ورود غیربانکی‌ها را به‌شدت محدود کرده و عملاً بازار را بر بازیگران مستقل جدید می‌بندد.
محدودیت‌های دامنه فین‌تک
سیاست CBI صراحتاً شرکت‌های فین‌تک را به خدمات پرداخت محدود می‌کند؛ محصولات وام‌دهی، پس‌انداز و اعتباری همچنان منحصراً در اختیار بانک‌های دارای مجوز است. فین‌تک‌ها باید با بانک‌های مجاز CBI شراکت کنند و وثایق/ضمانت‌های لازم را ارائه دهند، اما نیازی به مجوز مستقیم CBI ندارند، که این امر ساختار مجوزدهی غیرمستقیم را ایجاد می‌کند و نه یک مجوز مستقل فین‌تک.
زیرساخت پرداخت داخلی
مجموعه پرداخت‌های ایران شامل ساتنا (سیستم پرداخت خالص لحظه‌ای، ۲۰۰۶)، پایا (سیستم حواله الکترونیکی بانکی، ۲۰۰۹)، شاپرک (سوئیچ ملی کارت/POS، ۲۰۱۲) و شبکه بین‌بانکی شتاب است که تسویه آن کمتر از دو ثانیه انجام می‌شود. شاپرک سالانه بیش از ۵۰ میلیارد تراکنش را پردازش می‌کند که نشان‌دهنده زیرساختی از نظر فنی بالغ اما از لحاظ بین‌المللی منزوی است.
محیط آزمایشی نظارتی و نهاد برنامه‌ریزی‌شده فین‌تک
بانک مرکزی عراق (CBI) در سال ۲۰۲۲ یک sandbox نظارتی راه‌اندازی کرد تا استارتاپ‌های فین‌تک بتوانند راه‌حل‌های بانکداری دیجیتال را تحت شرایط تحت نظارت آزمایش کنند. استقبال به دلیل محدودیت‌های API محدود بوده است. بانک مرکزی عراق همچنین برنامه‌هایی را برای ایجاد یک نهاد نظارتی اختصاصی فین‌تک برای یکپارچه‌سازی و شفاف‌سازی نظارت اعلام کرده است، هرچند این نهاد تا اوایل سال ۲۰۲۶ هنوز عملیاتی نشده بود.
ارز دیجیتال بانک مرکزی، ریال دیجیتال (فاز آزمایشی)
بانک مرکزی ایران (CBI) از سال ۲۰۱۸ در حال توسعه یک رمزارز بانک مرکزی (CBDC) به نام «ریال دیجیتال»/«رمزریال» بر روی پلتفرم «بورنا» مبتنی بر هایپرلجر فابریک بوده است. یک پروژه آزمایشی خرده‌فروشی در سال ۲۰۲۲ در جزیره کیش راه‌اندازی شد. تا اوایل سال ۲۰۲۶ این پروژه همچنان در فاز آزمایشی باقی مانده است؛ هدف اعلام‌شده آن دور زدن تحریم‌ها و کاهش استفاده از پول نقد داخلی است. هیچ سرویس بانکداری باز یا چارچوب API شخص ثالثی به همراه آن ارائه نشده است.
فهرست سیاه FATF و انزوای بین‌المللی
تا اکتبر ۲۰۲۵، گروه ویژه اقدام مالی (FATF) بار دیگر وضعیت ایران را به‌عنوان یک حوزه قضایی پرخطر مشمول اقدامات مقابله‌ای (توصیه ۱۹) تأیید کرد و به نقایص مداوم در مبارزه با پول‌شویی و تأمین مالی تروریسم، از جمله معافیت قانونی برای تأمین مالی گروه‌های مشخص‌شده، اشاره نمود. این امر بانک‌های خارجی را ملزم می‌کند روابط کارگزاری خود را با مؤسسات ایرانی قطع کنند. ایران در اوایل سال ۲۰۲۶ فعالانه به دنبال حذف بود اما هنوز تمام الزامات FATF را برآورده نکرده بود.
این صفحه صرفاً جهت سهولت ترجمه شده است؛ نسخهٔ انگلیسی معتبر است و به منزلهٔ مشاورهٔ حقوقی نیست.